Anadolu Topraklarından Doğan Altın Bir Işık

Anadolu Topraklarından Doğan Altın Bir Işık
“Beni ödüle götüren Atatürk’ün ve Türkiye Cumhuriyeti’nin yaptığı eğitim devrimidir. Dolayısıyla bu ödülün sahibi Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti’ni temsil eden Anıtkabir Müzesidir.” Prof. Dr. Aziz Sancar”
Bir sabah düşünelim… Mezopotamya’nın bağrında kadim şehir Mardin’in Savur ilçesinde güneş yavaşça toprağın üstüne süzülürken, bir çocuk uyanıyor. Üzerinde eski bir gömlek, ellerinde kitaplar ve birkaç defter… Gözlerinde ışıktan çok daha başka bir şey var: Merak, azim ve sessiz sakin ama çok derin ışıklı hayaller…
Aziz Sancar! Ve kim bilebilirdi ki; bu çocuk yıllar sonra, insanlığın en karmaşık sırlarından birini çözecek. Ama önce çamurlu yollardan, sessiz kütüphanelerden ve kendi içine uzanan derin bir yoldan geçecek ve 2015 Nobel Kimya Ödülünü kazanan, hücrelerin, DNA hasarını nasıl tamir ettiklerini haritalayan üç bilim insanından biri olacak. Bu 3 bilim insanı Tomas Lindahl, Paul Modrich, ve gurur ve onur kaynağımız Aziz Sancar’dır…
8 eylül, 1946 tarihinde, Mardin’in toprak evlerinden birinde doğdu Aziz Sancar. Annesi okuma yazma bilmezdi ama oğlunun kitaplara duyduğu tutkuyu her gün hayranlıkla izler ve onu desteklerdi. Babası, çiftçilik yapardı. Aile kalabalıktı, imkânlar kıttı ama evde her zaman dürüstlüğe ve çalışkanlığa dair konuşmalar vardı o evde. Köy okulunu birincilikle bitirdi. Ortaokulda da, lisede de her zaman en iyiler arasındaydı. Bu başarıları onu İstanbul’a, İstanbul Tıp Fakültesi’ne taşıdı ve orayı da birincilikle bitirdi. Ama üniversite yıllarında bir kez bile sinemaya, konsere veya maça gitmemiş, kısaca İstanbul’u yaşamamıştı Aziz Sancar. Bu nedenle mezun olur olmaz ilk işi, arkadaşlarıyla otobüse binip, Topkapı sarayını görmek oldu ve ardından doğduğu yere döndü. Savur’da halkın doktoru oldu ve hizmet verdiği sürede o kadar çok sevildi ve güvenildi ki; annesi dahil, köydeki kadınlar, verdiği reçeteleri muska yapıp, başörtülerinin içinde taşıyorlardı. Ama kalbinin bir köşesi hep fısıldıyordu: “Senin yolun burada bitmedi. Bir laboratuarın derinliğinde senin hayallerini bekleyen cevaplar var.”
Ve bu ses fısıltıdan çığlığa dönüşünce, yurt dışı burslarına başvurdu. İlk denemesinde reddedildi. Çünkü İngilizcesi yetersizdi. Ama yaşam defterinde geri çekilmek yoktu, 18 saatlik çalışma günlerinden tam bir yıl sonra tekrar sınava girdi ve bu kez kazandı. İki yıl Savur’da bir sağlık ocağında doktorluk hizmeti sonrası, kazandığı Nato-Tubitak Bursu ile ABD’nin en prestijli üniversitelerinden biri olan John Hopkins’te biokimya çalışmaları yapmak üzere Amerika yolu açıldı ve böylece, 1971 yılında Amerika’ya uçtu. Cebinde birkaç yüz lira, zihninde her gün beslediği hayalleri ve gözlerinde Mardin’in güneşiyle…
Sevgili okurlarım, Nobel ödüllü bilim insanımız Aziz Sancar eğitimini tamamlamayı çok istediğinden, bir süre sonra da Dallas Teksas Üniversitesi’ne gitti. Dallas’ta üniversitenin moleküler biyoloji programına dahil oldu ve danışmanı bilim insanı Dr. Claud Stanley Rupert ile “fotoliyaz” (Fotoliyazlar, ultraviyole ışığa maruz kalmanın neden olduğu hasarı onaran DNA onarım enzimleridir.) olarak adlandırılan bir çalışma gerçekleştirdi ve klonlanmış bir genin, zarar görmüş DNA onarımında kullanılmasını keşfetti. Bu buluşu ile önce yüksek lisans, ardından 1977 yılında da doktora derecesini aldı. 1977-1982 yılları arasında Yale Üniversitesi Tıp Fakültesinde çalıştı. Bu dönemde nükleotit ( Bir fosfat, beş karbonlu bir şeker ve bir azotlu organik bazdan oluşan bir kimyasal bileşik) kesim onarımı araştırmalarına başladı. DNA onarımı dalında doçentlik tezini tamamladı. 1997 yılından itibaren araştırmalarını biyokimya ve biyofizik alanında yaptığı çalışmalarla tanınan ABD’nin Kuzey Carolina eyaletindeki Chapel Hill’de bulunan Kuzey Carolina Üniversitesinde, DNA onarımı, hücre dizilimi, kanser tedavisi ve biyolojik saat üzerinde çalışmalarını sürdüren Sancar, bugüne değin 415 bilimsel makale ve 33 kitap yayımladı. Sancar, kanser tedavisinde sirkadiyen saat (biyolojik saat) çalışmalarıyla ödüller aldı. 2001 yılında Amerikan Kimya Cemiyeti tarafından verilen Kuzey Carolina Seçkin Kimyager Ödülü’nü almaya hak kazanan Sancar, 2005 yılında bilim dünyasının en saygın üyelikleri arasında yer alan ABD Ulusal Bilimler Akademisi’ne seçilerek bu akademiye seçilen ilk Türk bilim insanı oldu. Sancar, 2006 yılında Türkiye Bilimler Akademisi’ne aslî üye olarak seçildi. Ve yazımın başında da belirtiğim gibi sonunda, hasar gören DNA’ların hücreler tarafından nasıl onarıldığını ve var olan genetik bilgisinin nasıl koruduğunu haritalandıran araştırmaları ile Amerikalı Paul Modrich ve İsveçli Tomas Lindahl ile birlikte 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi tarafından verilen Nobel Kimya Ödülü, Aziz Sancar’a Alfred Nobel’in ölüm yıldönümü olan 10 Aralık’ta, düzenlenen törenle, İsveç Kralı XVI. Carl Gustaf tarafından değerli bilim insanımıza takdim edildi.
Sevgili okurlarım, değerlerimizi anlatmak daha önce de dediğim gibi, sadece köşe yazılarına değil, kitaplara dahi sığmaz. O kadar güzellikler yaratmışlar ki, derinden etkilenmemek mümkün değil. Türkiye vatandaşlığından asla vazgeçmeyen, çift vatandaşlı, uluslararası bilim insanımız, büyük değerimiz Aziz Sancar, 2015 yılında Nobel ödülünü alırken gözleri ışıl ışıl “Bu ödülü Türkiye Cumhuriyeti ve Atatürk için alıyorum.”diyerek Türk milletine ve dünyaya kendi başarısının, bu ülkenin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün başarısıdır diyerek, düşüncelerini dünyaya adeta haykırmıştır. Sancar’ın ödülü Anıtkabir’de “Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi”nde kendisine ayrılan özel alanda sergilenmektedir. Aldığı para ödülüyle ise, Kuzey Caroline’da, kendi ve bilim insanı eşinin ismini verdiği “Aziz & Gwen Sancar Bilim ve Türk Kültür Merkezi”ni kuran, Aziz Sancar, Amerika’da yaşıyor ama her sabahını İstiklal Marşı ile açıyor. Evinde Atatürk’ün posteri başköşede asılı duruyor. Ve her yerde ve her zaman “Atatürk olmasaydı ben olmazdım,” diyor. Onun dünyası büyük teoriler, atomlar ve moleküllerle dolu olabilir… Ama kalbi hâlâ Mardin’de, çocukluk evinin önündeki toprak sokakta…
Sevgili okurlarım, Aziz Sancar yalnızca bir bilim insanı değil, bir karakter, bir örnek, bir ilhamdır… Bugün Anadolu’da bir çocuk, köyünde bir deftere uzanırken, içinden “Ben de yapabilirim.” Diyebiliyorsa; işte o zaman Aziz Sancar yalnızca Nobel kazanmış olmaz. Geleceğe bir değil binlerce kıvılcım bırakmış olur. Ve belki o kıvılcımlar, yarının başka çocuklarını aydınlatır. Topraktan nice ışıklar daha doğar… Ne dersiniz?
“ Yaşamayı ciddiye alacaksın, yani o derecede, öylesine ki,
mesela, kolların bağlı arkadan, sırtın duvarda,
yahut kocaman gözlüklerin,
beyaz gömleğinle bir laboratuvarda
insanlar için ölebileceksin,
hem de yüzünü bile görmediğin insanlar için,
hem de hiç kimse seni buna zorlamamışken,
hem de en güzel en gerçek şeyin
yaşamak olduğunu bildiğin halde.” NAZIM HİKMET