Che Guevara Kimdir? Özgürlük, Devrim ve Mustafa Kemal’in Yolu
Che Guevara ile Mustafa Kemal Atatürk’ün bağımsızlık, devrim ve özgürlük anlayışlarının benzerliklerini ve farklılıklarını İlker Taşyürek değerlendirdi.

İlker Taşyürek – Eğitimci / Yazar
Tarih bazı insanları yalnızca yaşadıkları dönemle değil, uğruna mücadele ettikleri düşüncelerle hatırlar. Ernesto Che Guevara ve Mustafa Kemal Atatürk, farklı coğrafyalarda, farklı koşullarda ve farklı ideolojilerle tarih sahnesine çıktılar. Peki bu iki tarihsel kişiliği bağımsızlık, emperyalizm, devrim ve halk egemenliği üzerinden birlikte değerlendirmek mümkün mü?
Bir insan neden devrimci olur?
Bazı insanlar dünyaya uyum sağlamayı seçer. Bazıları ise dünyanın neden böyle olduğunu sorgular. Ernesto Che Guevara, ikinci gruptaki insanlardan biriydi. 1928’de Arjantin’de doğdu, tıp eğitimi aldı. Latin Amerika yolculuklarında karşılaştığı yoksulluk ve eşitsizlik, siyasal düşüncelerini dönüştürdü. İnsanları yalnızca hastalıkların değil, toplumsal koşulların da yaraladığını gördü. Ancak bir insanın adalet arayışını anlamak, onun bütün yöntemlerini doğru bulmak değildir.
Che Guevara: Bir fotoğraftan daha fazlası
Che’nin yıldızlı bereli portresi bugün dünyanın dört yanında başkaldırının simgesi. Oysa bu fotoğrafın arkasında çelişkileriyle birlikte okunması gereken bir tarih vardır. Guatemala’da 1954’te Jacobo Árbenz yönetiminin devrilmesi, emperyalizm karşıtı düşüncelerini derinleştirdi. Fidel Castro’nun önderliğindeki Küba Devrimi’ne katıldı; 1959’da Batista yönetiminin devrilmesinde rol oynadı. Devrimden sonra ekonomik ve siyasal görevler üstlendi. Aynı dönemdeki infazlarla ilişkisi, siyasal baskılar ve devrimi silahlı mücadeleyle başka ülkelere taşıma yaklaşımı, mirasının tartışmalı yönleridir. Devrimciliğin ahlaki değeri yalnızca karşı çıktığı düzenle değil, kurmaya çalıştığı düzenin insana nasıl davrandığıyla ölçülmelidir.
Mustafa Kemal: Bir milletin kaderini değiştiren devrimci
1919’da Anadolu işgal altındaydı; halk yorgun ve yoksuldu. Mustafa Kemal’in öncülük ettiği mücadele yalnızca toprakları kurtarmayı değil, milletin kendi geleceğini belirlemesini hedefliyordu. 23 Nisan 1920’de TBMM açıldı; Kurtuluş Savaşı’nın ardından saltanat kaldırıldı, Cumhuriyet ilan edildi. Eğitim, hukuk ve toplumsal yaşamda köklü dönüşümler başladı. Mustafa Kemal’in tarihsel başarısı, askerî zaferin ardından çağdaşlaşmayı taşıyacak kurumlar kurmasıydı. Bağımsızlık onun için yalnızca sınırların korunması değil, aklın ve bilimin yol gösterdiği bir toplumun inşasıydı.
Che ile Atatürk aynı devrimin insanları mıydı?
Hayır. İkisini aynı ideolojik çizgide göstermek tarihsel gerçekleri çarpıtır. Che Marksist bir devrimciydi; sınıf mücadelesini, sosyalist dönüşümü ve uluslararası silahlı devrimi savunuyordu. Atatürk ise ulusal bağımsızlığı, millî egemenliği, Cumhuriyet’i, laikliği ve çağdaşlaşmayı temel aldı. Atatürk’ün devletçiliği Marksist sosyalizmle özdeşleştirilemez. Bununla birlikte ikisi de kendi dönemlerinin egemen güç ilişkilerine karşı çıkmış, bağımsızlık ve toplumsal dönüşüm arayışına öncülük etmiştir. Ortaklıklarını görmek, aralarındaki temel farkları silmek değildir.
Asıl devrim silahla mı, kalemle mi yapılır?
Bir eğitimci olarak yıllardır düşündüğüm soru budur. Kurtuluş Savaşı, kimi tarihsel koşullarda silahlı direnişin bağımsızlık için zorunlu olabileceğini gösterdi. Ama bir savaşı kazanmakla toplumu çağdaşlaştırmak aynı şey değildir. Bir iktidarı değiştirebilirsiniz; eğitim, hukuk ve düşünce dünyasını dönüştüremiyorsanız devriminiz eksik kalır. Mustafa Kemal’in büyüklüğünü burada görüyorum: Mücadeleyi zaferin ardından okullara, üniversitelere, fabrikalara ve hukuk kurumlarına taşıdı. Bilimde, teknolojide ve ekonomide bağımsız olmayan toplumun siyasal bağımsızlığı da kırılganlaşır.
Che’nin trajedisi, Atatürk’ün tarihsel başarısı
Che, Küba’dan sonra Kongo’da ve Bolivya’da silahlı devrim arayışını sürdürdü. Bolivya’da beklediği halk desteğini sağlayamadı; 8 Ekim 1967’de yakalandı ve ertesi gün öldürüldü. Henüz 39 yaşındaydı. Ölümü onu uluslararası bir simgeye dönüştürdü. Fakat bir devrimcinin başarısı uğruna ölmesiyle mi, yoksa düşüncelerini kalıcı toplumsal kurumlara dönüştürmesiyle mi ölçülmeli? Atatürk’ün önderliği, Kurtuluş Savaşı’nın Cumhuriyet’e dönüşmesinde belirleyici oldu. Elbette tek parti döneminin muhalefete getirdiği sınırlamaları ve tartışmalı uygulamalarını da tarih değerlendirmesinin dışında tutmamalıyız.
Devrimcilik insanı özgürleştirmiyorsa neye yarar?
Benim için devrimciliğin ölçütü insandır. Bir düşünce özgürlüğü, adaleti ve eşitliği geliştirmiyorsa kendisini ne kadar devrimci ilan ederse etsin sorgulanmalıdır. Emperyalizme karşı çıkarken kendi toplumunda baskıyı meşrulaştırmak çelişkidir. Halk adına mücadele ederken halkın ifade özgürlüğünü yok saymak da öyle. Che’nin yoksulluğa ve sömürüye duyarlılığını anlamak mümkündür; ama devrimci şiddeti ve baskıyla ilişkili uygulamalarını eleştirmekten kaçınmamalıyız. Gerçek düşünsel bağımsızlık, hayran olduğumuz kişileri bile eleştirebilmeyi gerektirir.
Bugünün gençleri Che’den ne öğrenmeli, Atatürk’ten ne anlamalı?
Che’nin yüzünü tanımak kolaydır; Latin Amerika’nın eşitsizliklerini, darbelerini ve halk mücadelelerini anlamak emek ister. Atatürk’ün fotoğrafını duvara asmak da kolaydır; bağımsızlık anlayışını, laikliği, eğitim devrimini ve bilime verdiği önemi kavramak ise araştırma gerektirir. Gençlerimize mesajım şudur: Hiçbir tarihsel kişiliği yalnızca simgeye dönüştürmeyin. Okuyun, araştırın, sorgulayın. Cumhuriyet’in ihtiyacı ezberleyen değil, düşünen gençliktir.
Bugün bize düşen devrimcilik nedir?
Bugünün Türkiye’sinde devrimcilik, geçmişin silahlı mücadele yöntemlerini romantikleştirmek değildir. Bir çocuğun nitelikli eğitime ulaşması, gençlerin düşüncelerini korkmadan söylemesi, kadınların eşit yurttaşlık haklarının korunması için çalışmaktır. Hukukun üstünlüğünü, laikliği, bilimi, özgür düşünceyi savunmaktır. Yoksulluğa, fırsat eşitsizliğine ve ayrımcılığa karşı durmaktır. Benim Atatürkçülük anlayışımda devrimcilik geçmişte tamamlanmış bir olay değil, değişen ihtiyaçlar karşısında akıl ve bilimle yenilenme iradesidir.
Son söz: Fotoğrafların değil, fikirlerin peşinden gidin
Che Guevara’nın yaşamı, bir insanın inandığı düşünce uğruna ne kadar ileri gidebileceğini gösterir. Mustafa Kemal Atatürk’ün yaşamı ise bağımsızlık mücadelesinin Cumhuriyet’e ve çağdaşlaşma programına nasıl dönüşebileceğinin örneğidir. İkisini aynılaştırmak doğru değildir. Ama karşılaştırmak devrim, bağımsızlık, özgürlük ve insanlık üzerine düşünme fırsatı verir. Başkaldırmak önemlidir. Ama başkaldırının sonunda ne kurduğunuz daha da önemlidir. Bir devrimcinin büyüklüğü yalnızca yıktığı düzenle değil, insanlığa kazandırdığı değerlerle ölçülür. Bir Cumhuriyet öğretmeni olarak geleceğin en büyük devrimlerinin sınıflarda, laboratuvarlarda, bilimde ve özgür düşünen insanların vicdanlarında gerçekleşeceğine inanıyorum. Çünkü bir fotoğraf duvara asılır. Bir fikir ise yaşatılır.
İlker Taşyürek
Eğitimci / Yazar
Kaynaklar
PBS: Che Guevara · History: Che Guevara · TBMM · Kültür ve Turizm Bakanlığı










Yorumlar 0
Görüşünüzü paylaşın. Yorumlar editör onayından sonra yayımlanır; hakaret, kişisel saldırı ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.