Dil Bayrağımız Türkçe: Mersin’de Bir Kurultaydan Geleceğe

Dil Bayrağımız Türkçe: Mersin’de Bir Kurultaydan Geleceğe

İlker Taşyürek – Eğitimci / Yazar

Mersin’de Bıraktığımız İki İz

Bazı günler takvimden geçip gider. Bazıları ise aradan yıllar geçse de bir salondaki sesleri, insanların yüzlerini ve elinize aldığınız bir kitabın ağırlığını yeniden hatırlatır. Benim için 26 Eylül Türk Dil Bayramı böyle bir gündür.

2003 yılında Atatürkçü Düşünce Derneği Mersin Şube Başkanlığı görevine başladığımda, benimle birlikte dokuz kişilik bir yönetim kurulumuz vardı. Çok sayıda etkinlik yaptık. Fakat bugün geriye baktığımda, o dönemin en kalıcı işleri arasında iki kitabımızı görüyorum. Çünkü bir toplantının alkışı diner; yazıya dönüşen düşünce yıllar sonra da yeni bir okurla buluşur.

İlk kitabı Cumhuriyet’in 80. yılına armağan etmek üzere hazırladık. Türkiye’nin farklı yerlerinden Atatürkçü yazarlar ve bilim insanları bu çalışma için makaleler kaleme aldı. Bizim açımızdan bu, bir yıl dönümünü kutlamanın ötesinde, Cumhuriyet üzerine düşünülmüş sözleri bir araya getirme çabasıydı. Cumhuriyet’in 80. Yılı Armağanı adıyla hazırlanan eser, Mersin ADD yayını olarak 2004’te basıldı; editörlüğünü Nuri Adıyeke üstlendi. (avesis.deu.edu.tr⁠)

İkinci kitap ise Türkçeye duyduğumuz sorumluluktan doğdu. 26 Eylül Dil Bayramı dolayısıyla Mersin’de bir Türk Dili Kurultayı düzenledik. Türkçenin kullanımı, gelişimi ve dünyadaki yeri üzerine çalışan değerli yazarları ve bilim insanlarını bir araya getirdik. Konuşmaların ve bildirilerin yalnızca o salonda kalmasını istemedik. Bunları Türk Dili Kurultayı Bildirileri: Uluslararası Gelişmeler ve Türkçenin Durumu adıyla kitaplaştırdık. Eserin 2005 tarihli künyesi bugün de akademik kaynakçalarda yer alıyor. (acikerisim.nevsehir.edu.tr⁠, nadirkitap.com⁠)

Bu iki kitabın ortaya çıkışında yönetim kurulumuz adına görev üstlenen Nursel Aloğlu’nun ve çalışmalara bilgisiyle adeta danışmanlık yapan Ümit Aloğlu’nun önemli emeği vardı. Her ikisini de saygı ve teşekkürle anıyorum. Kitapların sayfalarında yazarların adları yer alır; o sayfaları bir araya getirmek için gösterilen emek de bizim ortak hikâyemizin parçasıdır.

Murat Karayalçın’la Unutamadığım Karşılaşma

Kurultayın benim için ayrı bir anısı daha var. O dönemde Mersin’de bulunan SHP Genel Başkanı Sayın Murat Karayalçın davetimizi kabul ederek etkinliğimize geldi ve bir konuşma yaptı. Türk diline gösterdiği özen, konuya hâkimiyeti ve düşüncelerini anlatış biçimi salondaki pek çok insan gibi beni de etkiledi.

Daha sonra kurultay bildirileri kitaplaştı. Sayın Karayalçın’ın bir başka Mersin ziyaretinde, Atatürkçü Düşünce Derneği Mersin Şube Başkanı olarak kitabı kendisine verme fırsatı buldum. Birlikte o günü anımsadık. Kitabı uzatırken, o salonda söylenen sözlerin artık kalıcı bir eserde yer aldığını düşünüyordum.

O karşılaşma bana dernek çalışmalarının neden yalnızca bir etkinlik takvimi olmadığını bir kez daha gösterdi. İnsanlar bir araya gelir, konuşur, birbirini dinler. Sonra o anlardan bazısı bir kitabın sayfalarında yaşamayı sürdürür.

Orhun Yazıtlarından Bugünün Çocuklarına

Türkçe, geçmişini yalnızca bugünkü Türkiye sınırları içinde arayabileceğimiz bir dil değildir. Orta Asya’da dikilen Orhun yazıtlarından Uygur metinlerine, Karahanlı döneminin eserlerinden Anadolu’da gelişen Oğuz Türkçesine uzanan geniş bir yazılı mirası vardır. Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eseri, yüzyıllar önce Türkçenin farklı topluluklar arasında nasıl yaşadığını anlamamız için hâlâ temel kaynaklardan biridir. (agiz.tdk.gov.tr⁠, tdk.gov.tr⁠)

Bu uzun yolculukta Türkçe hep aynı biçimde kalmadı. Yeni coğrafyalara ulaştı, başka kültürlerle karşılaştı, kelimeler aldı ve kelimeler üretti. Anadolu’da Yunus Emre’nin diliyle insana seslendi; halkın türküsünde, anlatısında ve gündelik yaşamında varlığını sürdürdü. Bir dilin özünü koruması, yüzyıllar boyunca hiç değişmemesi demek değildir. Asıl güç, değişirken düşünce kurma yeteneğini ve kuşaklar arasındaki bağı sürdürebilmesidir. (tdk.gov.tr⁠)

Türkçeyi bu nedenle seviyorum: Geçmişin sesini taşıdığı kadar, henüz adını koymadığımız bir geleceği anlatma imkânını da taşıyor. Bir çocuğun sorduğu soruda, bir bilim insanının geliştirdiği kavramda ve bir ozanın dizesinde yeniden kuruluyor.

Karamanoğlu Mehmet Bey’den Atatürk’e

1277’de Konya’da, devlet işlerinde Türkçenin kullanılmasına ilişkin alınan karar, dil tarihimizin güçlü simgelerinden biridir. Yaygın olarak Karamanoğlu Mehmet Bey’in Türkçe fermanı diye bildiğimiz bu olayda, kararın doğrudan kimin tarafından verildiği tarihçiler arasında tartışılır. Fakat o tarihsel dönemeç bize açık bir soruyu miras bırakır: Halkın dili, yönetimin ve bilginin dili olarak da yer bulacak mıdır? (islamansiklopedisi.org.tr⁠)

Atatürk’ün ailesinin köklerine ilişkin kaynaklarda, Karaman yöresinden Rumeli’ye yerleşen Yörük topluluklarının adı geçer. Bu tarihsel bağı düşündüğümde, Karamanoğlu Mehmet Bey’in adıyla anılan Türkçe kararından Cumhuriyet’in dil çalışmalarına uzanan simgesel bir çizgi görüyorum. Bunu Atatürk’ün kararlarının tek nedeni olarak değil, Anadolu’dan Rumeli’ye ve oradan Cumhuriyet’e taşınan kültürel hafızayı düşünmenin bir yolu olarak söylüyorum. (ata.msb.gov.tr⁠, ataturkansiklopedisi.gov.tr⁠)

Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışıyla başlayan mücadele önce bağımsız bir ülke kurma mücadelesiydi. Fakat bağımsızlık kazanıldıktan sonra yapılacaklar da en az askerî zafer kadar önemliydi. Ben Cumhuriyet devrimlerine baktığımda, toplumun kendi gücünü tanımasını, tarihini araştırmasını, eğitimle yükselmesini ve bilim üretmesini amaçlayan büyük bir Anadolu aydınlanması görüyorum.

Atatürk Neden Dil ve Tarih Kurumlarını Kurdu?

Atatürk, bir milletin kendine güvenmesi için geçmişi hakkında bilimsel bilgiye, geleceği hakkında da düşünce üretebilecek bir dile ihtiyaç duyduğunu biliyordu. Onun yönlendirmesiyle Türk tarihini araştırmak üzere 1931’de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti kuruldu. 1932’de ise Türk Dili Tetkik Cemiyeti doğdu; bu kurum daha sonra Türk Dil Kurumu adını aldı. 26 Eylül 1932’de açılan Birinci Türk Dili Kurultayı’nın ilk günü, Dil Bayramı olarak kabul edildi. (ttk.gov.tr⁠, tdk.gov.tr⁠, tdk.gov.tr⁠)

Bu kurumların kuruluşunu yalnızca “geçmişimizle övünelim” çağrısı olarak görmüyorum. Tarihi belgeyle incelemek, dilin söz varlığını araştırmak, halkın kullandığı kelimeleri derlemek, çocukların anlayacağı ders kitapları ve Türkçe bilim terimleri geliştirmek gerekiyordu. Atatürk’ün Geometri kitabı üzerinde bizzat çalışması da bu düşüncenin somut örneğidir. Dilin gelişmesini başkalarından beklemiyor, kendi emeğini de ortaya koyuyordu. (ataturkansiklopedisi.gov.tr⁠, sozluk.tdk.gov.tr⁠)

Çok okuyan, okudukları üzerinde çalışan bir önderin gençlere “Türk, öğün, çalış, güven” diye seslenmesini ben böyle anlıyorum. Geçmişini öğren; fakat yalnızca geçmişinle yetinme. Çalış, üret ve yapabileceklerine güven. Bir milletin bilim ve uygarlık yolunda ilerlemesi için en sağlam pusula budur.

Osmanlı’nın Yazı Dili ile Halkın Türkçesi

Osmanlı döneminde Türkçe halkın ağzından silinmedi. Yaşamaya, anlatmaya, türküye ve edebiyata devam etti. Buna karşılık özellikle saray, bürokrasi ve seçkin yazı çevrelerinde Arapça ve Farsçadan yoğun biçimde yararlanan, halkın gündelik konuşmasına uzaklaşabilen bir Osmanlı Türkçesi kullanıldı. Bu yüzden “Osmanlıca, Türkçeden bütünüyle ayrı bir dildi” demek de “o dönemde Türkçe hiç kullanılmadı” demek de doğru olmaz. Sorun, yazı dili ile halkın dili arasındaki uzaklığın kimi alanlarda büyümesiydi. (islamansiklopedisi.org.tr⁠, dergipark.org.tr⁠)

Cumhuriyet’in devraldığı büyük eğitim sorunlarından biri okuryazarlıktı. 1927 verileri üzerine yapılan çalışmalarda oran yaklaşık yüzde 8 ile yüzde 10 dolaylarında verilir. Düşük okuryazarlığı yalnızca yazı dilinin ağırlığıyla açıklayamayız. Okula erişim, ekonomik koşullar ve kadınların eğitim imkânları da bu tablonun parçalarıydı. Cumhuriyet’in harf, eğitim ve dil alanındaki girişimlerinin değeri, sorunu bütün genişliğiyle gördüğümüzde daha iyi anlaşılır. (isamveri.org⁠, ataturkansiklopedisi.gov.tr⁠)

Benim için aydınlanmanın ölçülerinden biri şudur: Bir yurttaş, kendisini ilgilendiren bilgiyi anlayabiliyor mu? Bir çocuk, bilimsel bir kavramı kendi diliyle öğrenip onun üzerine yeni sorular sorabiliyor mu? Dil çalışması, insanların bilgiye katılabilmesiyle doğrudan ilgilidir.

Bir Dili Güçlü Kılan Nedir?

Bazen bir dilin zenginliğini yalnızca sözlükteki kelimeleri sayarak ölçmeye çalışıyoruz. Oysa sözlüğün büyüklüğü ile insanların günlük konuşmada kullandığı kelime sayısı aynı şey değildir. Türk Dil Kurumunun 2023 tarihli Türkçe Sözlük baskısında, madde başları, deyimler, terimler ve anlamlar birlikte sayıldığında 132 bini aşan bir söz varlığı bulunur. Bu sayı bir imkânı gösterir; o imkânın ne kadarını düşünürken, yazarken ve üretirken kullandığımızı ise tek başına söylemez. (tdk.gov.tr⁠)

Dünyada bazı dillerin bilimde, ticarette ve teknolojide daha geniş kullanım alanı bulmasının nedeni, o dillerin başka dillerden doğuştan üstün olması değildir. O dillerde bilgi üreten kurumların, yayımlanan çalışmaların ve ekonomik ilişkilerin etkisidir. İnsanlar öğrenmek, araştırmak veya çalışmak için ihtiyaç duydukları dile yönelir. Bu yüzden başka dil öğrenmeyi bir eksiklik olarak görmem. Bir gencin İngilizce, Almanca, Fransızca ya da Çince öğrenmesi ufkunu genişletebilir. Benim istediğim, o gencin kendi dilinde de derin düşünebilmesi ve dünyaya bir şey sunabilmesidir.

Hiçbir dil, onu konuşan insanların değeri bakımından başka bir dilden üstün değildir. Her dil, kendi içinde bir kültürün belleğini taşır. Türkçeyi sevmek, başka dilleri küçümsemeyi gerektirmez. Kendi dilinin değerini bilen insan, başka insanların dillerine de saygı duyar.

Bir bayrağa baktığımızda bağımsızlığımızı hatırlarız. Türkçeyi duyduğumda da kuşaklar boyunca taşınmış ortak hafızamızı düşünürüm. Ona “dil bayrağımız” dememin nedeni budur. Bu bayrağı yükseltmenin yolu yalnızca yabancı kelimelerden yakınmak değildir. Türkçe daha çok roman, daha çok araştırma, daha iyi ders kitabı, daha anlaşılır hukuk metni, daha güçlü bilim ve teknoloji ürettiğimizde gelişecektir.

Mersin’den Geleceğe Kalan Sorumluluk

Yıllar önce Mersin’de kurduğumuz o kurultayı ve kitabını şimdi bu gözle hatırlıyorum. Dokuz kişilik yönetim kurulumuzla yaptığımız çalışma, büyük bir tarihin Mersin’de bıraktığımız izlerinden biriydi. Cumhuriyet’in 80. yılı için hazırladığımız kitapta tarihimize, Dil Bayramı için hazırladığımız kitapta Türkçenin geleceğine dönüp baktık. İkisinde de aynı inanç vardı: Düşünce konuşulmalı, tartışılmalı ve gelecek kuşakların ulaşabileceği bir iz bırakmalı.

Bir öğretmen olarak Türkçenin geleceğini en çok çocukların gözlerinde görüyorum. Bir öğrenci merak ettiği şeyi çekinmeden sorabiliyor, okuduğunu anlayabiliyor ve öğrendiği bilgiye kendi düşüncesini katabiliyorsa dil yaşıyor demektir. O çocuk bir gün kendi alanında yeni bir kavram geliştirdiğinde Türkçe de onunla birlikte büyüyecektir.

26 Eylül’de kutladığımız yalnızca eski bir kurultayın yıl dönümü değildir. Türkçeyle düşünebilme, öğrenebilme ve dünyaya seslenebilme irademizdir. Orhun yazıtlarından bugüne taşınan bu dili gelecek yüzyıllara aktaracak olan da biziz.

Geçmişimizden güç alalım; gözümüzü geleceğe çevirelim. Türkçeyi çocuklarımızın sorularında, bilim insanlarımızın çalışmalarında, sanatçılarımızın eserlerinde ve herkesin anlayabildiği kamusal yaşamda büyütelim.

Dil bayrağımızı geleceğe taşıyacak olan, onunla bugün kurduğumuz düşünceler ve bu düşünceler için birlikte verdiğimiz emektir.

İlker Taşyürek – Eğitimci / Yazar